حکیمه دبیران، شاگرد دکتر پرویز ناتل خانلری، با مرور خاطراتی از آخرین کلاس‌های او، منش آموزشی و مدیریتی، نگاه علمی‌اش به خط فارسی و میراث پژوهشی این استاد را روایت می‌کند.
یادداشت مهمان، حکیمه دبیران، عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی: به پاس ایّامی که توفیق داشتم به عنوان شاگرد در خدمت استاد بزرگوارم، مرحوم دکتر پرویز ناتل خانلری باشم، مرور خاطرات آن روزگار برای من همواره زنده، شیرین و الهام‌بخش است. من در دورۀ تحصیلات تکمیلی زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران، در سالهای ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹ هجری خورشیدی، توفیق حضور در کلاس‌های ایشان را یافتم؛ سال‌هایی که در واقع آخرین دوران تدریس مستقیم استاد در دانشگاه به شمار می‌رفت.
یادم می‌آید در سالهای اوّل تحصیل، گرچه هنوز با ایشان درس نداشتم، امّا آوازه و ذکر خیر کلاس‌هایشان را از دانشجویان دوره‌های بالاتر می‌شنیدم و همواره امیدوار بودم فرصتی برای کسب فیض مستقیم فراهم شود. در نهایت این توفیق نصیب من شد، هرچند در اواخر ترم، استاد به سبب مشغله‌های بسیار اداری و فرهنگی، ادامۀ کلاس را به آقای دکتر هرمز میلانیان واگذار کردند و پس از آن نیز دکتر میلانیان به جای ایشان تدریس می‌کردند، به هرحال همان جلسات حضور در محضر استاد، اندوخته‌ای ابدی برای من به یادگار گذاشت.
منش مدیریّتی آمیخته با سعۀ صدر
برگزاری کلاس‌های درس دکتر خانلری همواره با آیین و حرمت خاصی همراه بود. احترام متقابلی که میان ایشان و دانشجویان جریان داشت، فضایی صمیمی و در عین حال جدّی ایجاد می‌کرد. کلاس‌های ما بسیار محدود و با حضور حدود ده نفر برگزار می‌شد. شیوۀ تدریس ایشان کاملاً پویا و مشارکت‌جویانه بود؛ گاه یک واژه یا ساختار دستوری خاص را مطرح می‌کردند و از تک‌تک ما می‌خواستند نظرات خود را مکتوب کنیم. این نظرخواهی‌های مستمر و خواندن پاسخ‌ها، فرصتی بی‌نظیر برای پویایی ذهن همۀ دانشجویان بود.
جلوۀ دیگر این منش انسانی را در خارج از دانشگاه و در حوزۀ مدیریّت فرهنگی ایشان می‌دیدم. در آن دوران، من در فرهنگستان زبان کار می‌کردم که تحت ریاست دکتر صادق کیا بود و هم‌زمان، دکتر خانلری نیز ریاست فرهنگستان ادب را بر عهده داشتند. به دلیل نزدیکی فعالیّت‌های پژوهشی این دو نهاد، مراودات مستمرّی میان همکاران جریان داشت. رفتار استاد خانلری در محیط کار بسیار صمیمی و آموزنده بود؛ بارها شاهد بودم که ایشان برای احوال‌پرسی شخصاً اتاق به اتاق می‌رفتند، درِ اتاق همکاران جوان را می‌زدند و با فروتنی می‌گفتند: «می‌توانم بیایم یک چای با هم بخوریم؟». در خلال همین چای خوردن‌های ساده و دوستانه، استاد به آرامی و بدون ایجاد فضای سنگین اداری، از روند پیشرفت پژوهش‌ها مطلع می‌شدند و اگر نیاز به راهنمایی، اصلاح یا نصیحتی بود، آن را با مهربانی ارائه می‌کردند. این شیوۀ مدیریّتی برای من همواره سرمشقی بزرگ در زندگی شغلی بوده است.
رویکرد علمی در مسأله تغییر خط
یکی از خاطرات بسیار روشن من از کلاس درس با استاد، بحث عمیق و روشنگرانه ایشان دربارۀ مسألۀ چالش‌برانگیز تغییر خطّ فارسی بود. در آن سال‌ها موافقان و مخالفان سرسختی در این زمینه وجود داشتند، امّا استاد خانلری بدون کوچک‌ترین تعصّب و با تکیه بر اصول علمی، این پدیده را واکاوی می‌کردند. ایشان ابتدا دلایل موافقان تغییر خط را مطرح می‌کردند و اشکالات موجود در خط فارسی را برمی‌شمردند؛ اشکالاتی نظیر اینکه حرف «و» در زبان ما کاربردهای چندگانه دارد و گاه صدای مصوّت کوتاه، گاه مصوّت بلند و گاه نقش صامت را ایفا می‌کند (مانند تفاوت تلفظ در کلمات خوش، شور و آواز)، یا وجود حروف متعدّد با صدای یکسان (مانند سین، صاد و ثا) که نوشتن را دشوار می‌سازد.
با این حال، استاد بلافاصله جنبۀ دیگر موضوع را پیش می‌کشیدند و می‌پرسیدند: مگر زبان‌ها و خطوط دیگر دنیا فاقد اشکال هستند؟ ایشان نمونه‌هایی از خطوط سخت اروپایی و به‌ویژه خطوط پیچیده ژاپنی و چینی را برمی‌شمردند که با وجود سختی بسیار، هرگز به سمت تغییر خط نرفته‌اند. استاد همچنین به تجربۀ کشور ترکیّه اشاره می‌کردند و می‌گفتند اگر گمان می‌کنید تغییر خط به حروف لاتین، آمار باسوادی را در جامعه، ناگهان افزایش می‌دهد، آمارهای کشور ترکیّه پس از این تغییر چنین فرضیه‌ای را تأیید نمی‌کند و درصد باسوادی تغییر معناداری نیافته است. ایشان همچنین استدلال مخالفان تغییر خط را که معتقد بودند این کار مانع از خواندن متون کهن و گسست فرهنگی نسل جدید می‌شود، تبیین می‌کردند. پیام اصلی ایشان به ما این بود که در مواجهه با پدیده‌های علمی و زبانی، هرگز نباید راه تعصّب و شتاب‌زدگی را پیش گرفت، بلکه باید منتظر ماند تا پژوهش‌های همه‌جانبه، راه‌حل‌های بهتری را پیش پا بگذارند.
عزّت‌خواهی و وارستگی، در شعر عقاب
در سالهای بعد، وقتی به عنوان مدرّس دانشگاه معرّفی شدم تا درس فارسی عمومی را تدریس کنم، همواره شعر بلند و فاخر «عقاب» استاد خانلری را در برنامۀ آموزشی خود قرار می‌دادم. متأسّفانه در بسیاری از برنامه‌های رسانه‌ای، وقتی از دکتر خانلری یاد می‌شود، تنها به ذکر نام شعر عقاب بسنده می‌کنند، بدون آنکه ارزش‌های ساختاری و اخلاقی آن را تبیین نمایند؛ تا جایی که متوجّه شدم برخی حتی گمان می‌کردند «عقاب» نام یک کتاب مستقل است! من در کلاس‌های درس از دانشجویانم می‌خواستم تا بر اساس مضمون عمیق این شعر، داستان‌های کوتاهی بنویسند و همواره از خواندن داستان‌های زیبایی که خلق می‌کردند شگفت‌زده می‌شدم؛ داستان‌هایی که همگی با الهام از عقاب، بر این اصل فطری تأکید داشتند که یک انسان آزاده هرگز زیر بار ذلّت و خواری نمی‌رود و عزّت نفس خود را فدای طول عمر نمی‌کند.
در این اثر بی‌بدیل، عقاب از کوتاهی عمر خویش غمگین است و از زاغ راز طول عمرش را جویا می‌شود. زاغ راه زنده ماندن را در پناه بردن به گنداب‌ها و مردارخواری بیان می‌کند. امّا عقاب با شنیدن این حقیقت تلخ، از حسرت خود پشیمان می‌شود مرگ با عزّت را بر زندگی خفّت بار برمی‌گزیند. استاد با کلامی حماسی و روان که بازتاب‌دهندۀ روانی نثر و شعر اوست، شاهکارانه از زبان عقاب، خطاب به زاغ می‌گوید:
سال‌ها باش و بدین عیش بناز
تو و مردار تو و عمر دراز
من نیم در خور این مهمانی
گند و مردار تو را ارزانی
گر بر اوج فلکم باید مرد
عمر در گند به سر نتوان برد
شهپرِ شاهِ هوا، اوج گرفت
زاغ را دیده بر او مانده شگفت
سوی بالا شد و بالاتر شد
راست با مهر فلک، همسر شد
لحظه‌ای چند بر این لوح کبود
نقطه‌ای بود و سپس هیچ نبود …
عقاب سپس پر می‌کشد و در آسمان ناپدید می‌شود. این تصویرسازی بی‌نظیر نشان‌دهندۀ آن است که این شعر از دل کسی برخاسته که خود تجسّم عینی بزرگواری، عزّت نفس و سعۀ صدر بود؛ ارزش‌هایی که ما در طول کلاس‌های درس نیز در تاروپود شخصیّت استاد مشاهده می‌کردیم.
نوآوری در پژوهش‌های زبانی و دستور زبان فارسی
استاد خانلری خدمات بسیار ارزنده‌ای به ساختار زبان فارسی ارائه دادند که امروزه نیز پس از گذشت دهه‌ها، مرجع تراز اول محققان است. ایشان در حوزۀ تدوین دستور زبان فارسی زحمات شگرفی کشیدند و مفاهیم نوین و کارآمدی همچون «نهاد» و «گزاره» و بررسی روابط ساختاری آن‌ها را وارد دستور زبان کردند. نوآوری بی‌نظیری که کار یادگیری و آموزش قواعد زبان فارسی را بسیار آسان‌تر، علمی‌تر و منسجم‌تر از گذشته ساخت.
همچنین حوزۀ تخصّصی ایشان یعنی بررسی «تاریخ زبان فارسی» و زبان‌های باستانی، منجر به تالیف آثار ارزنده‌ای شد که به عنوان مرجع، هنوز هم در دانشگاه‌ها تدریس می‌شوند. یکی دیگر از خدمات بزرگ ایشان که کمتر به آن توجّه شده، ترغیب دانشجویان به پژوهش در زمینۀ لهجه‌های محلّی و بومی ایران بود. استاد در کلاس‌های درس بر ضرورت بررسی تاریخی تغییرات زبان در دوره‌های مختلف تأکید می‌کردند و از ما می‌خواستند که به لهجه‌های مادری خود توجّه داشته باشیم. این سفارش دلسوزانه زمینه‌ساز شکل‌گیری تحقیقات میدانی بسیار ارزشمندی در پهنۀ زبانی ایران شد. یاد استادان آن دوره از جمله دکتر خانلری که با احاطۀ کامل علمی و تعهّد اخلاقی بی‌نظیر، به پرورش دانشجویان همّت گماشتند، همواره به خیر و نیکی باد.
کد مطلب 6924490
-
پنج توصیه سرنوشت‌ساز به شاه جوان که هرگز شنیده نشد
-
روایت خانلری از تاریخ ایران برای نوجوانان در بازار نشر
-
فرزند هنر باش نه فرزند پدر، فرزند هنر زنده کند نام پدر را
-
شاگرد اُدبای بزرگ، طنزپرداز شد
-
اگر «سعادت» داشتیم، ۱۰۰ ساله می‌شد
-
سفری دقیق در زبان فارسی با کتاب «تاریخ زبان فارسی»
-
ژیلبر لازار، مسافری از غرب که در زبان فارسی خانه ساخت
-
این داستان تولد واژه‌های جدید است
-
توسعه زیرساخت‌های شهری، حمل‌ونقل هوشمند و ارتقای ایمنی معابر در تهران
-
تفییر معادلات عروض در شبه‌قاره/ بحر ترانه ایرانی است
-
گرمسار آماده افتتاح و کلنگ‌زنی ۱۶۵ پروژه هفته دولت
-
فراخوان نور در برابر شب کژتاب کینه‌ها
-
مهلت مجدد ثبت‌نام برای آزمون تکمیلی تخصصی علوم آزمایشگاهی فراهم شد
-
محکومیت ۶۳ میلیارد ریالی قاچاقچی سوخت در شهرستان مهریز
-
منطقه ۲۲ زیر پوستِ ظاهر زیبایش با کمبود زیرساخت مواجه است
-
۱۵ دستگاه استخراج ارز دیجیتال قاچاق در کارخانه‌ای در شاهین شهر کشف شد
-
باند غربی طولانی‌ترین تونل آزادراهی شهریور ۱۴۰۶ به بهره‌برداری می‌رسد
-
ظرفیت‌های معدنی افغانستان برای تأمین خوراک صنایع ایران بررسی می‌شود
-
خبرهایی از اصغر فرهادی و سنگ مزار اکبر عبدی؛ مجید مظفری طلافروش است!
-
واکنش اتحادیه جهانی کشتی به شکست رحمانی؛طلای جهان در ثانیه پایانی پرید
-
انسان‌ها می‌توانند تا ۱۹۴ سال بدون بیماری‌های سخت عمر کنند
-
اولین تصویر از لحظه بازگشت نیلوفر شادمهری رایزن فرهنگی ایران در فرانسه
-
الحشد الشعبی حمله داعش در شمال عراق را دفع کرد
-
پشیمانی فرمالیته بلاگرها؛ عذرخواهی و تکرار دوباره همان خطاها
-
اولین واکنش نیلوفر شادمهری پس از اخراج از فرانسه
-
بازگشت رایزن فرهنگی ایران به کشور پس از اخراج از فرانسه
-
ترکیب تیم منتخب کشتی آزاد مشخص شد
-
برنامه بازی‌های امروز هفته سوم لیگ برتر فوتبال + جدول
-
روزنامه‌های ورزشی یکشنبه یکم شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های اقتصادی یکشنبه یکم شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های صبح یکشنبه یکم شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های ورزشی شنبه ۳۱ مرداد ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های اقتصادی شنبه ۳۱ مرداد ۱۴۰۵
- لوازم تحریر
- قیمت شیشه سکوریت
- سفیر
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- دوربین مداربسته
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- نمایندگی بوش در تهران
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه